کیست دهانه رحم و کیست نابوتین؛ آیا نیاز به جراحی دارد؟

آخرین به‌روزرسانی در 7 سپتامبر 2026 توسط مائده علی شیر

بیشتر کیست‌های دهانه رحم (از جمله کیست نابوتین) ضایعات کاملاً خوش‌خیم مخاطی هستند و در بیش از ۹۵ درصد موارد به هیچ‌گونه جراحی یا درمان دارویی نیاز ندارند. این کیست‌ها ناشی از انسداد مجاری غدد ترشح‌کننده مخاط در دهانه رحم بوده و خطر سرطانی شدن یا ایجاد ناباروری ندارند. مداخله درمانی یا جراحی تنها زمانی ضرورت می‌یابد که کیست دارای اندازه‌ای بسیار بزرگ (معمولاً بالای ۲ تا ۳ سانتی‌متر) باشد، علائم بالینی نظیر درد، فشار لگنی یا خونریزی ایجاد کند، مانع انجام معاینات دوره‌ای یا ارزیابی کانال سرویکس شود، یا از نظر ظاهری شک به ضایعات بدخیم را برانگیزد.

در مواردی که کیست تخمدان نیاز به جراحی داشته باشد، یکی از روش‌های مورد استفاده “لاپاراسکوپی کیست تخمدان” است که با برش‌های کوچک‌تر انجام می‌شود و مراحل و عوارض خاص خود را دارد.

کیست دهانه رحم چیست؟

کیست دهانه رحم به هرگونه کیسه حاوی مایع، مخاط یا مواد سلولی در بخش سرویکس (بخش انتهایی و باریک رحم که به واژن متصل می‌شود) اطلاق می‌گردد. دهانه رحم دارای پوشش مخاطی با غدد متعددی است که وظیفه ترشح مخاط سرویکال را بر عهده دارند. اگر دهانه این غدد به هر دلیلی مسدود شود، مخاط تولیدشده در زیر بافت اپیتلیوم تجمع یافته و ساختار کیستیک ایجاد می‌کند.

در ادبیات پزشکی و تشخیص‌های بالینی، شایع‌ترین نوع کیست دهانه رحم، کیست نابوتین است. با این حال، ضایعات کیستیک دیگری نیز ممکن است در دهانه رحم یافت شوند که منشأ متفاوتی دارند؛ مانند کیست‌های مجرای گارتنر یا کیست‌های اندومتریوزی دهانه رحم.

تفاوت کیست دهانه رحم با کیست رحم و کیست تخمدان

یکی از اشتباهات رایج در درک مفاهیم پزشکی، خلط مبحث میان «کیست دهانه رحم»، «کیست رحم» و «کیست تخمدان» است. این سه ضایعه از نظر آناتومیک، فیزیوپاتولوژی و پیامدهای بالینی کاملاً متفاوت هستند:

کیست نابوتین چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

کیست نابوتین برجستگی‌های کوچک، برجسته و خوش‌خیمی روی سطح دهانه رحم هستند. این کیست‌ها زمانی تشکیل می‌شوند که اپیتلیوم سنگفرشی مطبق ناحیه اکتوسرویکس، روی اپیتلیوم استوانه‌ای ناحیه اندوسرویکس را می‌پوشاند و دهانه غدد ترشح‌کننده مخاط (غدد نابوتین) را می‌بندد. با انسداد دهانه غده، ترشح مداوم مخاط ادامه می‌یابد و موجب اتساع مجرا و ایجاد یک کیسه حاوی مایع روشن تا زرد/کهربایی می‌شود.

علت ایجاد کیست نابوتین

عوامل اصلی که فرآیند انسداد غدد دهانه رحم و تشکیل کیست نابوتین را تحریک می‌کنند عبارت‌اند از:

• متپلازی سنگفرشی : یک فرآیند فیزیولوژیک طبیعی که در آن سلول‌های استوانه‌ای دهانه رحم به سلول‌های سنگفرشی تبدیل می‌شوند. این فرآیند به‌ویژه در دوران بلوغ، بارداری و پس از آن رخ می‌دهد و می‌تواند منافذ غدد را مسدود کند.
• زایمان طبیعی و تروماهای سرویکس: حین زایمان طبیعی، کشیدگی و پارگی‌های میکروسکوپی در بافت دهانه رحم ایجاد می‌شود. طی فرآیند ترمیم بافت، سلول‌های جدید ممکن است دهانه غدد مخاطی را بپوشانند.
• عفونت و التهاب دهانه رحم (سرویسیت): التهاب‌های مزمن دهانه رحم ناشی از عفونت‌های باکتریایی یا ویروسی موجب تورم بافت و انسداد فیزیکی مجاری غدد می‌شوند.
• جراحی‌ها یا اقدامات درمانی روی سرویکس: اقداماتی مانند کرایوتراپی، نمونه‌برداری مخروطی یا LEEP می‌توانند در مرحله بهبود زخم، باعث انسداد مجاری غدد شوند.

علائم کیست دهانه رحم و کیست نابوتین

بیش از ۹۰ تا ۹۵ درصد از افراد مبتلا به کیست نابوتین هیچ‌گونه علامتی را تجربه نمی‌کنند. این کیست‌ها معمولاً به صورت کاملاً اتفاقی در طول معاینات دوره‌ای لگن (با اسپکولوم)، تست پاپ اسمیر یا سونوگرافی‌های روتین لگن کشف می‌شوند.

علائم در موارد نادر (کیست‌های بزرگ یا متعدد)

در صورتی که کیست نابوتین به ابعاد بزرگ (بیش از ۲ سانتی‌متر) برسد یا تعداد زیادی کیست کل سطح دهانه رحم را بپوشانند، ممکن است علائم زیر بروز کند:

• احساس فشار یا سنگینی در لگن: به دلیل اتساع بافت دهانه رحم.
• ترشحات غیرطبیعی واژن: خروج مایع مخاطی یا کشسان خونی در صورت پارگی خودبه‌خودی یا تخلیه کیست.
• لکه‌بینی یا خونریزی تماس: خونریزی خفیف یا لکه‌بینی پس از رابطه جنسی به دلیل تحریک و اصطکاک سطح کیست.
• دیس‌پارونیا : احساس درد یا ناراحتی در عمق واژن هنگام مقاربت.
• احساس پر بودن واژن: در کیست‌های بسیار بزرگ که به سمت مجرای واژن برجسته شده‌اند.

اگر پزشک انجام جراحی را برای کیست تخمدان توصیه کرده است، آگاهی از عوامل مؤثر بر” هزینه جراحی کیست تخمدان” می‌تواند به شما در برنامه‌ریزی برای درمان کمک کند.

نکته کلیدی بالینی: کیست نابوتین به هیچ عنوان موجب عدم قاعدگی، تاخیر در پریود، دردهای شدید اسپاسمودیک قاعدگی (دیسمنوره) یا تغییرات هورمونی نمی‌شود. وجود این علائم نیازمند بررسی تخمدان‌ها و حفره داخلی رحم است.

اندازه کیست نابوتین و اهمیت بالینی آن

اندازه کیست‌های نابوتین متغیر است و از ضایعات میکروسکوپی تا توده‌های چند سانتی‌متری متفاوت است:

• کیست‌های کوچک (میکروسکوپی تا ۵ میلی‌متر): شایع‌ترین حالت؛ کاملاً بی‌خطر و بدون علامت.
• کیست‌های متوسط (۵ میلی‌متر تا ۲ سانتی‌متر): معمولاً بی‌علامت؛ فقط نیازمند ثبت در پرونده و پایش دوره‌ای.
• کیست‌های بزرگ یا غول‌پیکر ( بالای ۲ تا ۴ سانتی‌متر): نادر هستند. این کیست‌ها می‌توانند شکل دهانه رحم را تغییر دهند، به سمت کانال سرویکس یا واژن فشار وارد کنند و علائم بالینی ایجاد نمایند.

آیا اندازه ۴ سانتی‌متر به معنای الزام جراحی است؟

در منابع غیرتخصصی گاهی عدد ۴ سانتی‌متر به‌عنوان مرز قطعی جراحی مطرح می‌شود. اما از نظر علمی و تصمیم‌گیری بالینی، صرف اندازه کیست تعیین‌کننده خط‌ مشی درمانی نیست.

تصمیم‌گیری بر اساس مجموعه‌ای از فاکتورها انجام می‌شود:

• وجود یا عدم وجود علائم بالینی (درد، خونریزی).
• عدم اطمینان از تشخیص تشریحی و احتمال وجود بدخیمی‌های نادر.
• مسدود شدن کانال اندوسرویکال و عدم امکان ارزیابی پاپ اسمیر یا معاینات دوره‌ای.

آیا کیست نابوتین خطرناک است یا سرطانی می‌شود؟

یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های بیماران هنگام مواجهه با تشخیص «کیست دهانه رحم»، ترس از بدخیمی و سرطان است. پاسخ صریح و علمی به این دغدغه: کیست نابوتین یک ضایعه کاملاً خوش‌خیم است و به هیچ عنوان ضایعه پیش‌سرطانی محسوب نمی‌شود. این کیست‌ها پتانسیل تبدیل شدن به سرطان دهانه رحم را ندارند.

چه زمانی ظاهر کیست نیازمند بررسی بیشتر است؟

اگرچه کیست نابوتین ذاتاً خوش‌خیم است، اما در موارد نادر، برخی بدخیمی‌های دهانه رحم می‌توانند در بررسی‌های اولیه یا تصویربرداری، ظاهری شبیه به کیست‌های نابوتین عمقی یا متعدد نشان دهند. پزشک متخصص در شرایط زیر بررسی‌های تکمیلی (بیوپسی یا MRI) را درخواست می‌کند:

• کیست دارای دیواره‌های ضخیم، غیریکنواخت یا اجزای جامد باشد.
• کیست به صورت عمقی در بافت استروما گسترش یافته باشد.
• بیمار دارای خونریزی‌های غیرطبیعی و ترشحات آبکی شدید و مداوم باشد.
• ظاهر کیست در کولپوسکوپی یا سونوگرافی غیرعادی گزارش شود.

روش‌های تشخیص کیست نابوتین

تشخیص کیست نابوتین معمولاً ساده است و با روش‌های ارزیابی بالینی روتین انجام می‌گیرد:

معاینه لگنی با اسپکولوم

در معاینه با اسپکولوم، پزشک متخصص زنان، سطح دهانه رحم را مشاهده می‌کند. کیست‌های نابوتین به صورت برجستگی‌های صاف، گرد، برجسته با رنگ زرد روشن، سفید یا کهربایی همراه با عروق خونی ظریف و طبیعی روی سطح آن دیده می‌شوند.

سونوگرافی

در سونوگرافی ترنس‌واژینال (TVS) یا شکمی، کیست نابوتین ویژگی‌های سونوگرافیک کاملاً مشخصی دارد:

• ساختار آنکوییک (Anechoic – کاملاً سیاه و حاوی مایع).
• دیواره‌های صاف، منظم و باریک.
• وجود تقویت آکوستیک خلفی.
• عدم وجود جریان خون در داخل کیست در بررسی داپلر.

تست پاپ اسمیر

پاپ اسمیر کیست نابوتین را تشخیص نمی‌دهد، بلکه برای غربالگری سلول‌های غیرطبیعی و پیش‌سرطانی دهانه رحم انجام می‌شود. وجود کیست نابوتین تداخلی در نتیجه پاپ اسمیر ایجاد نمی‌کند، مگر اینکه کیست به قدری بزرگ باشد که مانع دسترسی به ناحیه ترانسفورمیشن شود.

کولپوسکوپی

اگر ظاهر کیست در معاینه عادی مبهم باشد یا تست پاپ اسمیر بیمار هم‌زمان غیرطبیعی گزارش شده باشد، از کولپوسکوپی (بزرگ‌نمایی بافت سرویکس با نور و لنزهای مخصوص) برای ارزیابی دقیق عروق و اپیتلیوم استفاده می‌شود.

نمونه‌برداری و MRI

در موارد بسیار نادر که کیست‌های متعددی در عمق استرومای سرویکس قرار گرفته‌اند یا ظاهر تصویربرداری پیچیده است، انجام MRI لگن یا بیوپسی برای رد ضایعات آدنوماتوز ضروری خواهد بود.

چه زمانی کیست نابوتین به هیچ درمانی نیاز ندارد؟

در اکثریت مطلق موارد (کیست‌های کوچک، بی‌علامت، با ظاهر کلاسیک در معاینه)، هیچ اقدامی لازم نیست. درمان دارویی، آنتی‌بیوتیکی، گیاهی یا جراحی برای این کیست‌ها ارائه‌نمی‌شود و تنها پایش در معاینات دوره‌ای زنان کافی است.

چه زمانی مداخله درمانی یا جراحی انجام می‌شود؟

مداخله پزشکی تنها در شرایط خاص زیر کاندید می‌گردد:

• علامت‌دار بودن بیمار: ایجاد درد حین مقاربت، احساس فشار مداوم لگنی یا لکه‌بینی‌های مکرر.
• سایز بسیار بزرگ: کیست‌هایی که انسداد فیزیکی ایجاد کرده یا شکل آناتومیک سرویکس را دگرگون کرده‌اند.
• عدم امکان ارزیابی دهانه رحم: زمانی که کیست مانع انجام تست پاپ اسمیر، کولپوسکوپی یا معاینه کانال سرویکس شود.
• ابهام در تشخیص: عدم اطمینان قطعی از خوش‌خیم بودن ضایعه در بررسی‌های تصویربرداری.

روش‌های درمان و برداشتن کیست نابوتین

در صورت نیاز به درمان، اقدامات درمانی به صورت سرپایی و بدون نیاز به بستری طولانی‌مدت یا جراحی‌های سنگین شکمی انجام می‌شوند.

تخلیه و آسپیراسیون

در این روش سرپایی، پزشک با استفاده از یک سوزن استریل، جداره کیست را سوراخ کرده و محتویات مخاطی آن را تخلیه می‌کند.

• مزیت: سریع و بدون درد شدید.
• عیب: احتمال بازگشت و تجمع مجدد مخاط در صورت عدم تخریب دیواره کیست.

الکتروکوتر

سوزاندن دیواره کیست با استفاده از جریان الکتریکی. پس از تخلیه مایع، پایه و دیواره کیست کوتر می‌شود تا غده مخاطی کاملاً تخریب شده و از عود مجدد جلوگیری شود.

کرایوتراپی ( فریز دهانه رحم)

استفاده از نیتروژن مایع برای منجمد کردن بافت کیست. این روش باعث تخریب سلول‌های جدار کیست و جذب یا ریزش آن طی چند هفته می‌شود.

برداشت جراحی

در کیست‌های بسیار بزرگ، عمقی یا مواردی که نیاز به ارسال بافت به آزمایشگاه پاتولوژی وجود دارد، با استفاده از روش LEEP (برداشت با حلقه الکتریکی)، لیزر CO2 یا تیغ جراحی، کیست به طور کامل از بافت سرویکس جدا و برداشته می‌شود.

روش‌های خانگی و سنتی: هیچ‌گونه درمان خانگی، شیاف‌های گیاهی یا دوش‌های واژینال علمی برای درمان یا دفع کیست نابوتین وجود ندارد. استفاده از مواد محرک غیراستریل در واژن می‌تواند منجر به عفونت شدید دهانه رحم (سرویسیت) شود.

آیا کیست نابوتین باعث ناباروری می‌شود؟

خیر. کیست نابوتین تأثیری بر عملکرد هورمونی، تخمک‌گذاری یا مخاط اندومتر رحم ندارد. در موارد استثنایی و بسیار نادر، اگر یک کیست غول‌پیکر دقیقاً در ورودی کانال اندوسرویکال قرار گیرد، ممکن است به طور مکانیکی مسیر صعود اسپرم را مسدود کند؛ که این حالت نیز به راحتی با یک تخلیه ساده سرپایی برطرف می‌شود.

کیست نابوتین در بارداری

ایجاد یا بزرگ شدن کیست‌های نابوتین در دوران بارداری به دلیل تغییرات هورمونی و افزایش خون‌رسانی به سرویکس کاملاً شایع است.

• خطرات: این کیست‌ها معمولاً هیچ خطری برای جنین، ادامه بارداری یا سقط جنین ندارند.
• مدیریت در بارداری: در طول بارداری، هیچ‌گونه اقدام درمانی یا جراحی روی کیست نابوتین انجام نمی‌شود (مگر در موارد نادر عفونت شدید یا مانع شدن برای زایمان) و مداخله به پس از زایمان موکول می‌گردد.
• زایمان طبیعی: وجود کیست نابوتین مانعی برای زایمان طبیعی نیست، مگر اینکه سایز کیست به قدری بزرگ باشد که کانال زایمان را مسدود کند.

تفاوت کیست نابوتین با سایر ضایعات دهانه رحم

چه زمانی باید برای بررسی کیست دهانه رحم به پزشک مراجعه کرد؟

علائم هشداردهنده‌ای که نیازمند ارزیابی فوری توسط متخصص زنان هستند:

• خونریزی یا لکه‌بینی نامنظم بین دوره‌های قاعدگی.
• خونریزی یا لکه‌بینی بلافاصله پس از رابطه جنسی.
• ترشحات واژینال غیرطبیعی، بدبو، چرک‌مانند یا ترشحات آبکی بسیار شدید.
• احساس درد مداوم و مبهم در ناحیه لگن یا درد شدید هنگام مقاربت.
• احساس خروج توده از واژن.

Getting a nabothian cyst isn’t unusual. Doctors doing pelvic exams often notice tissue that looks irregular but that is completely harmless. Nabothian cysts are one of the most common, harmless irregularities that gynecologists routinely see.

ابتلا به کیست نابوتین غیرمعمول نیست. پزشکان هنگام انجام معاینات لگنی اغلب با بافت‌هایی مواجه می‌شوند که ظاهری غیرطبیعی یا نامنظم دارند، اما کاملاً بی‌ضرر هستند. کیست‌های نابوتین یکی از شایع‌ترین ناهنجاری‌های بی‌ضرری هستند که متخصصان زنان به‌طور معمول در معاینات خود مشاهده می‌کنند.

منبع: my.clevelandclinic.org

سوالات متداول شما عزیزان درباره کیست نابوتین